Z poranka czy z wieczora: co chronotyp mówi, a czego nie mówi

Istnieje typologia osobista, którą współczesna nauka uznaje, mierzy i publikuje bez zastrzeżeń. Warto się przy niej zatrzymać, ponieważ rozstrzyga pewną kwestię zasadniczą.

Co zostało ustalone

W 1976 roku dwoje badaczy, Horne i Östberg, publikuje w International Journal of Chronobiology kwestionariusz, który ma umiejscowić osobę na osi poranność–wieczorność.

Stał się on standardem. Stosuje się go w ośrodkach snu na całym świecie, jego francuska wersja jest rozpowszechniana przez wyspecjalizowane sieci, a od pół wieku figuruje w protokołach badawczych.

To, co ustala, jest proste i znaczące: preferencja godzinowa nie jest nawykiem ani kwestią dyscypliny. To cecha osoby, w dużej mierze wrodzona, stabilna w czasie. Można jej się przeciwstawiać. Nie można jej zmienić.

Co to rozstrzyga

Pewien zarzut zasadniczy, który często się słyszy: że typologia osobista miałaby być z natury myśleniem przednaukowym.

Tak nie jest. Chronobiologia publikuje taką typologię, mierzy ją i traktuje jako fakt. Prace Franza Halberga, który w 1959 roku ukuł termin „circadialny”, otworzyły całe pole, na którym dokumentowane są rytmy właściwe każdemu organizmowi — w tym rytmy skóry.

Pytanie nie brzmi zatem, czy ludzie różnią się w sposób stabilny. Różnią się. Pytanie brzmi, jak tę różnicę odczytać.

Czego chronotyp nie mówi

Mówi, o której godzinie Państwo funkcjonują. Nie mówi ani co Państwo wydatkują, ani co Państwo zatrzymują, ani jak się Państwo regenerują, ani co Państwa skóra wytwarza lub traci.

To jedna oś, tylko jedna, i nie rości sobie pretensji do niczego więcej.

Punkt, w którym się zatrzymuje

Na metodzie.

Chronotyp odczytuje się za pomocą kwestionariusza — to znaczy na podstawie tego, co osoba deklaruje. Jest to w pełni akceptowalne dla tego, co mierzy, i niesie ze sobą dwa znane ograniczenia: odpowiada się według swojego obecnego życia i odpowiada się według wyobrażenia, jakie ma się o sobie.

Ten sam kwestionariusz wypełniony po trzech latach, w innej sytuacji zawodowej, nie zawsze daje ten sam wynik. To, co ma być stabilne, odczytuje się za pomocą narzędzia, które samo stabilne nie jest.

Co proponowała tradycja

Odczytanie szersze — nie jedną oś, lecz kilka rejestrów, i nie tylko godziny: co się wydatkuje, co się zatrzymuje, gdzie się ustępuje, jak się dochodzi do siebie.

I klucz innego rzędu. Odczytanie, które wychodzi od danej, której nikt nie deklaruje i której nic nie zmienia, nie zależy ani od nastroju dnia, ani od sytuacji chwili.

Na tym polega różnica między mierzeniem czegoś stabilnego zmiennym narzędziem a odczytywaniem tego wprost.