De middeleeuwse complexie: toen teint en temperament dezelfde naam droegen

Er is een Frans woord dat van betekenis is veranderd en daarbij een idee heeft laten verdwijnen.

Het woord is complexie. Tegenwoordig duidt het in meerdere talen op de teint — de kleur en de kwaliteit van de huid. Vroeger duidde het op beide tegelijk: de teint en het temperament, onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Wat het woord betekende

Een complexie was in het middeleeuwse denken de verhouding die eigen was aan een persoon — het unieke evenwicht dat tegelijk verklaarde hoe iemand eruitzag en hoe iemand zich gedroeg.

De teint was dus geen oppervlakkig gegeven. Het was de zichtbare bovenlaag van een functioneren, en dat is precies waarom één woord beide aanduidde.

Hildegard van Bingen

Onder de auteurs die dit begrip hebben uitgewerkt, neemt één figuur een bijzondere plaats in: Hildegard van Bingen, een Rijnlandse abdis uit de twaalfde eeuw, wier Causae et curae tot ons is gekomen en meermaals is uitgegeven en vertaald.

Wat in deze tekst opvalt, is niet de theorie — die is van haar tijd — maar de precisie van de toepassing. Ze beschrijft wat men volgens de complexies zou moeten eten, welke planten bij wie passen, hoe rust, bad, beweging en het ritme van de seizoenen aangepast kunnen worden.

Het is een levenshandleiding afgestemd op personen, achthonderd jaar voordat er over personalisatie werd gesproken.

Wat deze teksten deden en wij niet meer doen

Ze deelden de middelen in naar bestemmeling.

Dat is het punt dat het onthouden waard is. Een middeleeuws recept zegt niet alleen wat het doet: het zegt bij welke complexie het past, en dus bij welke andere het niet past.

Dat maakte het mogelijk om nee te zeggen — de zin die geen enkel modern schap ooit uitspreekt. Een schap stelt voor, voegt toe, verbreedt, en laat de klant een selectie maken die hij niet kan maken.

Wat we er eerlijk over moeten denken

De fysiologie van deze teksten klopt niet. De humeuren bestaan niet, en niets van wat er over de oorzaken wordt beweerd houdt stand.

Het zou oneerlijk zijn om Hildegard als autoriteit aan te halen. Ze is een historische bron, geen bron van waarheid.

Wat overblijft, is echter methodologisch van aard, en dat is niet weerlegd: het idee dat een advies gericht moet zijn, en dat de teint een bovenlaag is in plaats van een losstaand object.

Wat het woord met zich heeft meegenomen

Door zich te beperken tot de teint heeft ‘complexie’ het idee meegenomen dat het gezicht een functioneren uitdrukt.

Het is dat idee, en niet de humeuren, dat in het huidige vocabulaire ontbreekt. Het huidtype beschrijft een oppervlaktetoestand; het verwijst naar geen enkele logica eronder, en daarom verandert het drie keer in een leven zonder dat er iets wezenlijks is veranderd.

Een lezing die uitgaat van een vast gegeven geeft het gezicht terug wat het oude woord het toekende: de status van teken in plaats van object.