Sanguinisch, cholerisch, melancholisch, flegmatisch: de vier temperamenten

De vier woorden leven nog altijd in de dagelijkse taal. We noemen iemand sanguinisch, een ander flegmatisch, zonder nog te weten waar dat vandaan komt.

Het komt uit een systeem dat het westerse denken over het lichaam zo’n tweeduizend jaar heeft beheerst.

De oorsprong

De grondtekst is Over de natuur van de mens, toegeschreven aan het corpus hippocraticum, geschreven rond de vijfde eeuw voor onze jaartelling. Het stelt dat het lichaam uit vier lichaamssappen bestaat, in verhoudingen die per mens verschillen.

Het is Galenus, in de tweede eeuw van onze jaartelling, die daaruit een typologie van karakters en gestellen afleidt: vier temperamenten, elk verbonden aan een lichaamssap.

Dit systeem reist vervolgens door de late oudheid, de Arabische wereld, de Latijnse middeleeuwen, de renaissance. Het structureert hoe men eet, hoe men voor zichzelf zorgt, hoe men een klimaat kiest, hoe men een gezicht beoordeelt — tot minstens de achttiende eeuw.

Wat het systeem concreet deed

Het was niet theoretisch. Het was praktisch, en dat maakt het interessant.

Men stemde de voeding af op het temperament: warm of koud, droog of vochtig, elk voedingsmiddel werd op dezelfde manier ingedeeld als de mensen. Men stemde het seizoen af, de beweging, de rust, de baden.

En men stemde de huidverzorging af. Er bestonden recepten die zich niet richtten op een probleem maar op een complexie — een woord dat destijds zowel de teint als het karakter aanduidde, wat veel zegt.

Waarom het werd losgelaten

Omdat de fysiologie waarop het rustte onjuist was. De vier lichaamssappen bestaan niet, en het hele systeem stortte met hen in tijdens de negentiende eeuw.

Dat loslaten was terecht, en dat moet zonder omwegen gezegd worden.

Wat niet werd vervangen

De onderliggende intuïtie werd echter niet weerlegd: dat mensen niet allemaal op dezelfde manier functioneren, en dat een advies zich tot iemand moet richten.

Die intuïtie werd met de rest weggegooid. De twintigste eeuw zette er één enkel model voor in de plaats — één schoonheidsstandaard, één algemene aanbeveling, één huidtype dat een oppervlaktetoestand beschrijft — en vandaag zien we wat die vervanging heeft gekost.

Wat andere tradities op hetzelfde moment deden

Zij telden anders. India telde er tot drie. China tot vijf. Het Westen tot vier.

Wat opvalt is niet het aantal: het is dat drie gescheiden beschavingen allemaal tot de conclusie kwamen dat uw mensen eerst moest indelen voordat u hun ook maar iets kon aanraden.

Geen van hen beschikte echter over een objectieve sleutel. Allemaal lazen ze het temperament af van het lichaam, van het gedrag, met het oog — dat wil zeggen vanuit wat varieert.

Precies daar faalde het oude systeem, en dat is het enige punt waarop vooruitgang nodig was. Een lezing die vertrekt vanuit een gegeven dat niet verandert, in plaats van vanuit een waarneming die verandert, heeft dat gebrek niet.