Τι θα έλεγε η γιαγιά σας

Κοιτάξτε τι είχε μια γυναίκα στο μπάνιο της πριν από εξήντα χρόνια. Τρία ή τέσσερα πράγματα. Τα ίδια επί τριάντα χρόνια.

Αυτό το εξηγούμε με τη φτώχεια της προσφοράς, και είναι ένα μέρος της αλήθειας. Δεν είναι όλη η αλήθεια.

Τι έκανε

Νερό, απαλό σαπούνι ή καθόλου σαπούνι, μια κρέμα, ένα λάδι για τα χέρια, και πότε πότε κάτι παρμένο από την κουζίνα — μέλι, άργιλος, λίγο γάλα, ένα αφέψημα.

Δεν άλλαζε. Δεν συνέκρινε. Δεν αναρωτιόταν αν έπρεπε να είχε πάρει κάτι άλλο.

Και ένα σημαντικό μέρος αυτών των γυναικών είχαν, στα εβδομήντα τους, πρόσωπα σε καλύτερη κατάσταση από ό,τι παράγει σήμερα ένα ράφι με δεκαπέντε προϊόντα.

Τι ήξερε χωρίς να το διατυπώνει

Τρία πράγματα, και είναι ακριβώς αυτά που ξανανακαλύπτουμε.

Η σταθερότητα νικά την ένταση. Μια μετρημένη κίνηση που επαναλαμβάνεται κάθε βράδυ επί τριάντα χρόνια αποδίδει περισσότερα από ένα φιλόδοξο πρωτόκολλο που τηρείται τρεις μήνες τον χρόνο.

Το να μην προκαλείτε φθορά μετρά περισσότερο από το να βελτιώνετε. Δεν έτριβαν, δεν ξεφλούδιζαν, δεν άλλαζαν κάθε έξι μήνες. Το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς ήταν να μην κάνουν τίποτα.

Ο χρόνος κάνει τα υπόλοιπα. Κανείς δεν περίμενε αποτέλεσμα σε τρεις εβδομάδες. Επέμεναν, και έκριναν σε βάθος ετών — που είναι η μόνη κλίμακα στην οποία αυτό το θέμα λέει κάτι.

Η φράση που δεν ακούγεται πια

Είναι αυτή που μετρά περισσότερο, και έχει εξαφανιστεί εντελώς από το λεξιλόγιο.

Στα παλιά σπίτια έλεγαν στους ανθρώπους: αυτό δεν είναι για εσάς.

Οι ύλες ταξινομούνταν ανάλογα με τον αποδέκτη, όχι ανάλογα με το αποτέλεσμα. Τέτοιος άργιλος για τέτοιο πρόσωπο. Τέτοιο λάδι για τέτοια επιδερμίδα. Τέτοια κίνηση για τέτοια ιδιοσυγκρασία. Δεν πρότειναν πέντε απαντήσεις αφήνοντας τον άλλον να μαντέψει — ονόμαζαν τη σωστή, και απέκλειαν ευθέως τις άλλες τέσσερις.

Ένα ράφι δεν λέει ποτέ κάτι τέτοιο. Δεν μπορεί: προτείνει, προσθέτει, διευρύνει, και αφήνει τον πελάτη να κάνει μια επιλογή που δεν έχει τα μέσα να κάνει.

Τι χάθηκε, ακριβώς

Όχι τα προϊόντα — είναι καλύτερα, ασφαλέστερα, πιο ευχάριστα από ποτέ.

Αυτό που χάθηκε είναι η ταξινόμηση. Η ικανότητα να πείτε σε ποιον απευθύνεται ένα πράγμα, και επομένως να απορρίψετε όλα τα υπόλοιπα.

Γι’ αυτό μπορεί κανείς σήμερα να ξοδέψει δέκα φορές περισσότερα από μια γυναίκα του 1960 και να πετύχει λιγότερα. Έχουμε περισσότερα μέσα και λιγότερο κριτήριο.

Τι θα έπρεπε να ξαναβρούμε

Ένα μόνο πράγμα, και δεν είναι ούτε νοσταλγικό ούτε περίπλοκο: να ξέρουμε σε ποια λογική ανήκουμε.

Αυτό επέτρεπε στα παλιά σπίτια να λένε όχι. Αυτό λείπει από ένα σύγχρονο ράφι. Και δεν μαντεύεται κοιτάζοντας κανείς τον εαυτό του, γιατί δύο αντίθετα πρόσωπα μπορεί να έχουν την ίδια όψη.

Διαβάζεται από την αρχή — με τον ίδιο τρόπο, στην ουσία, που κάποτε ήξεραν ότι ένα παιδί έμοιαζε στον πατέρα ή στη μητέρα του πριν καν μεγαλώσει.