Η μεσαιωνική ιδιοσυγκρασία: όταν η επιδερμίδα και ο χαρακτήρας έφεραν το ίδιο όνομα

Υπάρχει μια γαλλική λέξη που άλλαξε νόημα και που, αλλάζοντας νόημα, μας έκανε να χάσουμε μια ιδέα.

Η λέξη είναι complexion. Σήμερα δηλώνει, σε πολλές γλώσσες, την επιδερμίδα — το χρώμα και την ποιότητα του δέρματος. Παλιότερα δήλωνε και τα δύο μαζί: την επιδερμίδα και την ιδιοσυγκρασία, αδιαχώριστα.

Τι σήμαινε η λέξη

Μια ιδιοσυγκρασία, στη μεσαιωνική σκέψη, ήταν η αναλογία που ανήκε σε ένα πρόσωπο — η μοναδική ισορροπία που εξηγούσε ταυτόχρονα πώς έδειχνε κάποιος και πώς συμπεριφερόταν.

Η επιδερμίδα δεν ήταν λοιπόν ένα επιφανειακό δεδομένο. Ήταν η ορατή ανάδυση μιας λειτουργίας, και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο η ίδια λέξη δήλωνε και τα δύο.

Χίλντεγκαρντ του Μπίνγκεν

Ανάμεσα στους συγγραφείς που επεξεργάστηκαν αυτή την έννοια, μια μορφή κατέχει ξεχωριστή θέση: η Χίλντεγκαρντ του Μπίνγκεν, ηγουμένη από τη Ρηνανία του 12ου αιώνα, της οποίας το Causae et curae έφτασε ως εμάς και έχει εκδοθεί και μεταφραστεί πολλές φορές.

Αυτό που εντυπωσιάζει σε αυτό το κείμενο δεν είναι η θεωρία — είναι εκείνη της εποχής της — αλλά η ακρίβεια της εφαρμογής της. Περιγράφει τι αρμόζει να τρώει κανείς ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία του, ποια φυτά ταιριάζουν σε ποιον, πώς να προσαρμόζει κανείς την ανάπαυση, το λουτρό, την άσκηση, τον ρυθμό των εποχών.

Είναι ένα εγχειρίδιο ζωής προσαρμοσμένο στα πρόσωπα, γραμμένο οκτακόσια χρόνια πριν αρχίσουμε να μιλάμε για εξατομίκευση.

Τι έκαναν αυτά τα κείμενα που δεν κάνουμε πια

Κατέτασσαν τις θεραπείες ανάλογα με τον αποδέκτη.

Αυτό είναι το σημείο που αξίζει να κρατήσουμε. Μια μεσαιωνική συνταγή δεν λέει μόνο τι κάνει: λέει σε ποια ιδιοσυγκρασία ταιριάζει, και κατά συνέπεια σε ποιες άλλες δεν ταιριάζει.

Αυτό επέτρεπε να πει κανείς όχι — τη φράση που κανένα σύγχρονο ράφι δεν προφέρει ποτέ. Ένα ράφι προτείνει, προσθέτει, διευρύνει, και αφήνει τον πελάτη να κάνει μια επιλογή που δεν έχει τα μέσα να κάνει.

Τι πρέπει να σκεφτούμε ειλικρινά

Η φυσιολογία αυτών των κειμένων είναι λανθασμένη. Οι χυμοί δεν υπάρχουν, και τίποτε από όσα υποστηρίζονται εκεί για τις αιτίες δεν ευσταθεί.

Θα ήταν ανέντιμο να επικαλούμαστε τη Χίλντεγκαρντ ως αυθεντία. Είναι μια ιστορική πηγή, όχι μια πηγή αλήθειας.

Αυτό που μένει, αντίθετα, είναι μεθοδολογικό, και αυτό δεν έχει διαψευστεί: η ιδέα ότι μια συμβουλή πρέπει να απευθύνεται σε κάποιον, και ότι η επιδερμίδα είναι μια ανάδυση παρά ένα ανεξάρτητο αντικείμενο.

Τι πήρε μαζί της η λέξη

Περιοριζόμενη στην επιδερμίδα, η «ιδιοσυγκρασία» πήρε μαζί της την ιδέα ότι το πρόσωπο εκφράζει μια λειτουργία.

Αυτή η ιδέα, και όχι οι χυμοί, είναι που λείπει από το σημερινό λεξιλόγιο. Ο τύπος δέρματος περιγράφει μια επιφανειακή κατάσταση· δεν παραπέμπει σε καμία λογική από κάτω, και γι’ αυτό αλλάζει τρεις φορές σε μια ζωή χωρίς να έχει αλλάξει τίποτε θεμελιώδες.

Μια ανάγνωση που ξεκινά από ένα σταθερό δεδομένο επιστρέφει στο πρόσωπο ό,τι του αναγνώριζε η παλιά λέξη: την ιδιότητα του σημείου παρά του αντικειμένου.