Αιματώδης, χολερικός, μελαγχολικός, φλεγματικός: οι τέσσερις ιδιοσυγκρασίες

Οι τέσσερις λέξεις υπάρχουν ακόμη στην καθημερινή γλώσσα. Λέμε για κάποιον ότι είναι αιματώδης, για κάποιον άλλον ότι είναι φλεγματικός, χωρίς πια να ξέρουμε από πού προέρχεται αυτό.

Προέρχεται από ένα σύστημα που κυβέρνησε τη δυτική σκέψη για το σώμα επί περίπου δύο χιλιάδες χρόνια.

Η προέλευση

Το θεμελιώδες κείμενο είναι το Περί φύσιος ανθρώπου, που αποδίδεται στο ιπποκρατικό corpus και γράφτηκε γύρω στον 5ο αιώνα π.Χ. Θέτει την ιδέα ότι το σώμα αποτελείται από τέσσερις χυμούς, σε μεταβλητές αναλογίες ανάλογα με το άτομο.

Ο Γαληνός, τον δεύτερο αιώνα μ.Χ., είναι εκείνος που εξάγει από αυτό μια τυπολογία χαρακτήρων και συστάσεων: τέσσερις ιδιοσυγκρασίες, καθεμία αντιστοιχεί σε έναν χυμό που είναι ο δικός της.

Το σύστημα αυτό διασχίζει έπειτα την ύστερη αρχαιότητα, τον αραβικό κόσμο, τον λατινικό Μεσαίωνα, την Αναγέννηση. Δομεί τον τρόπο με τον οποίο τρώμε, φροντίζουμε τον εαυτό μας, επιλέγουμε κλίμα, κρίνουμε ένα πρόσωπο — τουλάχιστον μέχρι τον 18ο αιώνα.

Τι έκανε το σύστημα, στην πράξη

Δεν ήταν θεωρητικό. Ήταν λειτουργικό, και αυτό είναι που το κάνει ενδιαφέρον.

Η διατροφή προσαρμοζόταν στην ιδιοσυγκρασία: θερμή ή ψυχρή, ξηρή ή υγρή, κάθε τροφή ταξινομούνταν με τον ίδιο τρόπο όπως και οι άνθρωποι. Προσαρμόζονταν η εποχή, η άσκηση, η ανάπαυση, τα λουτρά.

Και προσαρμόζονταν οι φροντίδες του δέρματος. Υπήρχαν συνταγές που δεν απευθύνονταν σε ένα πρόβλημα αλλά σε μια κράση — μια λέξη που τότε σήμαινε ταυτόχρονα την όψη και τον χαρακτήρα, κάτι που λέει πολλά.

Γιατί εγκαταλείφθηκε

Επειδή η φυσιολογία στην οποία βασιζόταν ήταν λανθασμένη. Οι τέσσερις χυμοί δεν υπάρχουν, και ολόκληρο το σύστημα κατέρρευσε μαζί τους τον 19ο αιώνα.

Πρόκειται για μια δικαιολογημένη εγκατάλειψη, και πρέπει να το πούμε χωρίς περιστροφές.

Τι δεν αντικαταστάθηκε

Η θεμελιώδης διαίσθηση, όμως, δεν διαψεύστηκε: ότι οι άνθρωποι δεν λειτουργούν όλοι με τον ίδιο τρόπο, και ότι μια συμβουλή πρέπει να απευθύνεται σε κάποιον.

Αυτή η διαίσθηση πετάχτηκε μαζί με τα υπόλοιπα. Ο εικοστός αιώνας την αντικατέστησε με ένα ενιαίο μοντέλο — ένα πρότυπο ομορφιάς, μια γενική σύσταση, έναν τύπο δέρματος που περιγράφει μια επιφανειακή κατάσταση — και σήμερα μετράμε τι κόστισε αυτή η αντικατάσταση.

Τι έκαναν άλλες παραδόσεις την ίδια εποχή

Μετρούσαν διαφορετικά. Η Ινδία μετρούσε μέχρι τρία. Η Κίνα μέχρι πέντε. Η Δύση μέχρι τέσσερα.

Το εντυπωσιακό δεν είναι ο αριθμός: είναι ότι τρεις ξεχωριστοί πολιτισμοί κατέληξαν όλοι στο συμπέρασμα ότι έπρεπε να ταξινομήσουν τους ανθρώπους πριν τους συμβουλεύσουν οτιδήποτε.

Καμία, ωστόσο, δεν διέθετε ένα αντικειμενικό κλειδί. Όλες διάβαζαν την ιδιοσυγκρασία πάνω στο σώμα, στη συμπεριφορά, με το μάτι — δηλαδή ξεκινώντας από ό,τι μεταβάλλεται.

Εκεί ακριβώς απέτυχε το αρχαίο σύστημα, και αυτό είναι το μόνο σημείο στο οποίο χρειαζόταν πρόοδος. Μια ανάγνωση που ξεκινά από ένα δεδομένο που δεν αλλάζει, αντί από μια παρατήρηση που αλλάζει, δεν έχει αυτό το ελάττωμα.